Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế là hai chính sách an sinh xã hội cốt lõi của Nhà nước, đóng vai trò như một “lưới đỡ” tài chính quan trọng cho người dân trước những biến cố về sức khỏe và thu nhập. Trong khi Bảo hiểm xã hội (BHXH) tập trung vào việc thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí; thì Bảo hiểm y tế (BHYT) lại hướng tới việc chia sẻ cộng đồng về chi phí khám chữa bệnh, đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng mà không bị rơi vào cảnh nghèo đói do chi phí điều trị quá cao. Việc hiểu rõ sự khác biệt cũng như mối liên hệ khăng khít giữa bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế không chỉ là quyền lợi mà còn là trách nhiệm của mỗi công dân để tự bảo vệ mình trong dài hạn. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích các chế độ hưởng, mức đóng và những quy định pháp lý quan trọng nhất liên quan đến hai loại hình bảo hiểm này.
Chế độ và Quyền lợi của Bảo hiểm Xã hội (BHXH)
Bảo hiểm xã hội được coi là “của để dành” của người lao động, giúp đảm bảo cuộc sống ổn định khi không còn khả năng làm việc.
BHXH Bắt buộc: 5 Chế độ Bảo vệ Người lao động
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình áp dụng cho người lao động có hợp đồng làm việc, trong đó người sử dụng lao động và người lao động cùng đóng góp vào quỹ. Quyền lợi của BHXH bắt buộc rất toàn diện với 5 chế độ chính: Ốm đau, Thai sản, Tai nạn lao động – Bệnh nghề nghiệp, Hưu trí và Tử tuất.
Ở chế độ Ốm đau, người lao động được nghỉ việc và hưởng trợ cấp bằng 75% mức tiền lương đóng BHXH nếu có xác nhận của cơ sở y tế. Đây là nguồn hỗ trợ kịp thời để người lao động yên tâm điều trị. Tiếp theo, chế độ Thai sản được đánh giá là một trong những chính sách ưu việt nhất, cho phép lao động nữ nghỉ sinh con 6 tháng với mức hưởng bằng 100% bình quân tiền lương tháng đóng BHXH của 6 tháng liền kề trước khi nghỉ. Ngay cả lao động nam có vợ sinh con cũng được nghỉ từ 5 đến 14 ngày làm việc tùy trường hợp để chăm sóc gia đình mà vẫn nhận được trợ cấp.
Quan trọng nhất là chế độ Hưu trí, khoản lương hưu hàng tháng là mục tiêu lớn nhất của người tham gia BHXH. Theo quy định hiện hành, mức hưởng lương hưu được tính theo công thức:
Trong đó, tỷ lệ hưởng tối đa có thể lên đến 75%. Điều này đảm bảo rằng khi về già, người lao động có một nguồn thu nhập ổn định để tự chi trả cho các nhu cầu cuộc sống mà không phụ thuộc hoàn toàn vào con cái. Cuối cùng, chế độ Tử tuất bao gồm trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất hàng tháng hoặc một lần, giúp gia đình người lao động vượt qua khó khăn tài chính khi người trụ cột qua đời. Tổng hòa 5 chế độ này tạo nên một hệ thống bảo vệ thu nhập khép kín từ khi bắt đầu làm việc cho đến khi qua đời.
BHXH Tự nguyện: Cơ hội Hưu trí cho Lao động Tự do
Đối với những người không làm việc trong các tổ chức, doanh nghiệp (như nông dân, người kinh doanh nhỏ, lao động tự do), Nhà nước cung cấp loại hình BHXH tự nguyện. Khác với BHXH bắt buộc có 5 chế độ, BHXH tự nguyện tập trung vào 2 chế độ dài hạn là Hưu trí và Tử tuất. Đây là giải pháp để những người không có hợp đồng lao động vẫn có thể tự xây dựng “lương hưu” cho mình.
Mức đóng BHXH tự nguyện hiện nay được tính bằng 22% mức thu nhập tháng do người tham gia lựa chọn (mức thu nhập này phải nằm trong khung quy định của Nhà nước). Điểm đặc biệt hấp dẫn của BHXH tự nguyện là chính sách hỗ trợ tiền đóng từ Nhà nước. Cụ thể, Nhà nước hỗ trợ bằng tỷ lệ phần trăm trên mức đóng BHXH hàng tháng theo mức duy tối thiểu cho 3 nhóm đối tượng: Người thuộc hộ nghèo (hỗ trợ 30%), hộ cận nghèo (25%) và các đối tượng khác (10%). Chính sách này nhằm khuyến khích người dân tham gia tích cực hơn để giảm bớt gánh nặng an sinh xã hội trong tương lai.
Người tham gia BHXH tự nguyện cũng được hưởng lương hưu hàng tháng khi đủ điều kiện về tuổi đời và thời gian đóng (tối thiểu 20 năm). Đặc biệt, khi nhận lương hưu từ BHXH tự nguyện, người hưởng còn được Nhà nước cấp thẻ BHYT miễn phí với mức hưởng 95% chi phí khám chữa bệnh. Điều này tạo ra một sự kết nối hoàn hảo giữa bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế, giúp người cao tuổi không chỉ có tiền tiêu dùng mà còn có thẻ để chăm sóc sức khỏe lúc đau yếu. Chính vì vậy, BHXH tự nguyện đang dần trở thành lựa chọn phổ biến cho lao động tự do muốn có một tuổi già an nhàn và tự chủ về tài chính.
Cơ chế Hoạt động và Quyền lợi của Bảo hiểm Y tế (BHYT)
Bảo hiểm y tế là hình thức bảo hiểm bắt buộc áp dụng đối với các đối tượng theo quy định của Luật để chăm sóc sức khỏe, không vì mục đích lợi nhuận.
Vai trò và Mức hưởng BHYT trong Khám chữa bệnh
Bảo hiểm y tế hoạt động theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia. Số tiền đóng của số đông được dùng để chi trả cho chi phí khám chữa bệnh của một số ít người không may gặp rủi ro bệnh tật. Quyền lợi của BHYT hiện nay rất lớn, đặc biệt là sau khi thực hiện chính sách thông tuyến huyện và tuyến tỉnh (đối với điều trị nội trú).
Mức hưởng BHYT được chia thành các mức phổ biến là 80%, 95% và 100% chi phí khám chữa bệnh trong phạm vi chi trả, tùy thuộc vào đối tượng tham gia. Ví dụ, người lao động bình thường hưởng 80%, người nghèo và người dân tộc thiểu số hưởng 100%, người thuộc hộ cận nghèo hưởng 95%. Tuy nhiên, để được hưởng mức tối đa này, người bệnh cần thực hiện khám chữa bệnh đúng tuyến (đúng nơi đăng ký ban đầu hoặc có giấy chuyển tuyến hợp lệ). Trong trường hợp tự đi khám chữa bệnh trái tuyến tại bệnh viện tuyến tỉnh, người dân chỉ được quỹ BHYT thanh toán 100% chi phí điều trị nội trú, còn ngoại trú (khám rồi về trong ngày) thì người dân phải tự chi trả.
Hệ thống BHYT còn có một chính sách rất nhân văn dành cho những người tham gia liên tục. Nếu một người tham gia BHYT đủ 5 năm liên tục trở lên và có số tiền cùng chi trả chi phí khám chữa bệnh trong năm lớn hơn 6 tháng lương cơ sở, họ sẽ được hưởng 100% chi phí khám chữa bệnh cho những lần tiếp theo trong năm đó. Điều này đặc biệt quan trọng với những bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, cần điều trị dài ngày với chi phí hàng trăm triệu đồng. Khi đó, tấm thẻ BHYT thực sự trở thành “phao cứu sinh” cho cả gia đình.
Sự khác biệt về Mức đóng và Phạm vi Bảo vệ giữa BHXH và BHYT
Mặc dù thường đi đôi với nhau, nhưng bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế có những đặc điểm riêng biệt về cách tính mức đóng và phạm vi bảo vệ mà người dân cần lưu ý để phối hợp sử dụng hiệu quả.
Về mức đóng, phí BHYT thường thấp hơn nhiều so với BHXH. Đối với BHYT hộ gia đình, mức đóng được tính dựa trên mức lương cơ sở và có sự giảm trừ dần cho các thành viên trong gia đình (người thứ hai đóng 70% mức người thứ nhất, người thứ ba đóng 60%…). Ngược lại, mức đóng BHXH cao hơn vì nó bao gồm cả phần tích lũy cho hưu trí và các rủi ro mất thu nhập ngắn hạn. Về phạm vi bảo vệ, BHYT chỉ tập trung vào việc thanh toán hóa đơn y tế (tiền thuốc, tiền giường, tiền phẫu thuật), trong khi BHXH tập trung vào việc thanh toán tiền mặt trực tiếp cho người lao động để họ duy trì cuộc sống khi không đi làm được.
Một điểm khác biệt lớn nữa là tính thời điểm. Quyền lợi BHYT có hiệu lực khá nhanh (thường sau 30 ngày đóng tiền đối với người tham gia lần đầu hoặc sau 5 năm đối với một số quyền lợi cao hơn). Trong khi đó, BHXH là một quá trình tích lũy lâu dài, đặc biệt là chế độ hưu trí đòi hỏi sự kiên trì trong nhiều thập kỷ. Do đó, lời khuyên của các chuyên gia là người dân nên tham gia đồng thời cả bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế. Khi ốm đau nằm viện, BHYT sẽ trả tiền cho bệnh viện, còn BHXH (chế độ ốm đau) sẽ trả tiền cho bạn để mua đồ bồi bổ và chi tiêu hằng ngày. Sự kết hợp này tạo nên một lá chắn vững chắc nhất cho tài chính gia đình.
Kết luận:
Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế không chỉ là những con số trên sổ sách hay tấm thẻ nhựa, mà chính là sự cam kết đồng hành của Nhà nước đối với đời sống của mỗi người dân. BHXH giúp bạn tích lũy cho tương lai và dự phòng rủi ro thu nhập, còn BHYT bảo vệ bạn tức thời trước các chi phí y tế đắt đỏ. Việc tham gia đầy đủ và liên tục cả hai loại hình này là cách đầu tư an toàn và bền vững nhất cho sức khỏe cũng như tài chính của bản thân và gia đình. Bạn đã kiểm tra quá trình đóng BHXH và hạn dùng của thẻ BHYT trên ứng dụng VssID để đảm bảo quyền lợi của mình vẫn đang được duy trì liên tục chưa?
